Geplaatst door op 7 January 2014

Ivan Krastev is een charmante Bulgaarse politiek wetenschapper die op vriendelijke wijze messcherpe waarheden verkondigt. Hij schreef een mooi boekje over het groeiende wantrouwen in de westerse democratieën. Bij TED talks sprak hij over de negatieve invloed van internet op ons vertegenwoordigend politieke systeem. Hij was er in het hol van de leeuw; TED-fans zien het web nu juist bij uitstek als een medium dat democratie bevordert. Krastev hield ze beleefd de andere kant van de medaille voor:

 

Diezelfde Krastev was begin december in het Amsterdamse Felix Meritis bij de conferentie ‘a soul for Europe’. Opnieuw speelde hij met verve de rol van advocaat van de duivel. De conferentie handelde, zoals de titel aangaf, over de ziel van Europa. Is de EU daar de verbeelding van? Dan dreigt gevaar, want de EU kan zomaar ineen storten, juist omdat niemand dit serieus gelooft, betoogde Krastev..Ter illustratie verhaalde hij van wetenschappers van het Amerikaanse Pentagon die in 1990 beweerden dat de Sovjet Unie nog vele jaren zou blijven bestaan. Dat het imperium op instorten stond beschouwden vooral de economen als onwaarschijnlijk, want dat zou veel te veel geld kosten. Let dus maar op, zei Krastev, als je de zaken in de EU op hun krakkemikkige beloop laat, is voor je het weet de rot ingetreden en zijgt de unie ineen.

Het internet speelt daarbij een rol die gemakkelijk wordt onderschat. Nieuwe media brengen een nieuwe cultuur met zich mee. Krastev gaf een tot de verbeelding sprekend voorbeeld. In het digitale tijdperk speelt geschiedenis geen rol van betekenis meer. Jongere generaties hebben niet langer het historisch besef van hun (groot)ouders. Dat bleek weer eens toen onlangs in Duitsland een enqûete plaatsvond onder middelbare scholieren met de vraag: welk regime ging in de afgelopen 100 jaar het beste om met de mensenrechten? Een-derde van de tieners koos voor het tijdperk van het Duitse Rijk – dus voor het tijdperk van de nazi- dictatuur. Fijntjes grapte Krastev dat we met zo’n uitslag inderdaad kunnen spreken van ‘the end of history’, maar dan niet zoals Francis Fukuyama dat bedoelde met zijn beroemde boek (dat handelde over het einde van ideologien). Geschiedenis is wat je googlet, niet wat je meekrijgt.

En er is een tweede probleem. Met Facebook, Pinterest of Snapchat is het ontzettend veel gemakkelijker geworden om soortgenoten en geloofsgenoten te vinden. Mensen beleven daar natuurlijk veel plezier aan, maar voor de parlementaire democratie is het niet allemaal even bevorderlijk. Intensieve communicatie tussen geloofsgenoten werkt radicalisering in de hand. Dat is volgens Krastev ruimschoots aangetoond. Het is een van de verklaringen voor de opkomst van populistische bewegingen: boze, kritische mensen vinden elkaar tegenwoordig veel gemakkelijker dan vroeger. Om je sores te delen en te klagen is het internet bovendien uitstekend geschikt, beter dan voor het sluiten van compromissen.

Voor de democratie is internet dus een tweekoppig monster: het openbaart, het deelt, het verandert de machtsbalans ten gunste van de individuele burger. Maar het zet ook de bijl aan de wortel van aannames die voor de parlementaire democratie lange tijd vanzelf spraken. In de woorden van Krastev: wat goed ging is ook wat verkeerd ging. Het wordt tijd dat politici zich hiervan rekenschap geven, voordat ons parlementaire stelsel steeds verder inboet aan overtuigingskracht wegens onvoldoende vermogen de tekenen des tijds te verstaan.